In vigore al

RICERCA:

Ultima edizione

2) Costituziun dla Republica Taliana1)

1)
Publicada tla G.O. di 27 de dezëmber dl 1947, n. 298, ediziun straordinara; la Costituziun é gnüda aprovada dal'Assemblea Costituënta ai 22 de dezëmber dl 1947, promulgada dal Surastant provisore dl Stat ai 27 de dezëmber dl 1947 y é jüda en forza al pröm de jenà dl 1948.

PRINZIPS FONDAMENTAI

Art. 1

(1) La Talia é na Republica democratica fondada sön le laûr.

(2) La sovranité é dl popul che la eserzitëia tles formes y ti limić dla Costituziun.

Art. 2

(1) La Republica reconësc y garantësc i dërć inviolabli dla porsona, sides sciöche porsona singola che tles formaziuns soziales olache süa personalité se svilupëia, y se damana l’ademplimënt di dovëis indespensabli de solidarieté politica, economica y soziala.

Art. 3

(1) Düć i zitadins à la medema dignité soziala y é anfat dan la lege, zënza desvalianza de sès, raza, lingaz, religiun, minunghes politiches, condiziuns personales y soziales.

(2) Al é n dovëi dla Republica tó demez i impedimënć economics y soziai che tëgn sö, limitan avisa la liberté y l’avalianza di zitadins, le svilup plëgn dla porsona umana y la partezipaziun efetiva de düć i lauranć al’organisaziun politica, economica y soziala dl Paîsc.

Art. 4

(1) La Republica ti reconësc a düć i zitadins le dërt al laûr y sostëgn les condiziuns tres chëres che chësc dërt po gnì realisé.

(2) Vigni zitadin à le dovëi de eserzité n’ativité o na funziun che portes pro al progrès material o spiritual dla sozieté, aladô de sües poscibilitês y de ći ch’al ô.

Art. 5

(1) La Republica, öna y indivisibla, reconësc y sostëgn les autonomies locales, realisëia ti sorvisc che depënn dal Stat la majera dezentralisaziun aministrativa, adatëia i prinzips y les metodes de süa legislaziun ai bojëgns dl’autonomia y dla dezentralisaziun.

Art. 6

(1) La Republica defënn les mendranzes linguistiches cun normes aposta.

Art. 7  delibera sentenza

(1) Le Stat y la Dlijia catolica é, vignun te so raiun, independënć y sovranns.

(2) Sü raporć é regolà dai Tratać Laterans. Les mudaziuns di Tratać n’à nia debojëgn dl prozedimënt preodü por les revijiuns dla Costituziun, sce tramesdöes les perts les à azetades.

massimeVerwaltungsgericht Bozen - Urteil Nr. 89 vom 01.04.1996 - Eigenschaft als geschlossener Hof - Feststellung durch die Landeshöfekommission - Ermessensbeurteilung Geschlossener Hof im Eigentum von kirchlichen Einrichtungen - Konkordatsregelung

Art. 8

(1) Dötes les confesciuns religioses é lëdies anfat dan la lege.

(2) Les confesciuns religioses desfarëntes da chëra catolica à le dërt de se organisé aladô de sü statuć, tan inant che ares ne va nia cuntra l’ordinamënt iuridich talian.

(3) Sü raporć cun le Stat vëgn regolà legalmënter sön la basa de acordanzes cun sües rapresentanzes.

Art. 9  delibera sentenza

(1) La Republica sostëgn le svilup dla cultura y la inrescida scientifica y tecnica.

(2) Ara defënn la contrada y le patrimone storich y artistich dla Naziun.

massimeT.A.R. di Bolzano - Sentenza N. 115 del 06.05.1996 - Tutela del paesaggio - prevalenza dell'interesse pubblico su quello privato - discrezionalità della P.A.

Art. 10

(1) L’ordinamënt iuridich talian s’adatëia ales normes dl dërt internazional reconesciüdes normalmënter.

(2) La condiziun iuridica dl forest vëgn regolada dala lege aladô dles normes y di tratać internazionai.

(3) Le forest, a chël che al ne ti vëgn nia lascè eserzité a na manira efetiva les libertês democratiches garantides dala Costituziun taliana te so Paîsc, à le dërt d’asil tl teritore dla Republica aladô dles condiziuns stabilides dala lege.

(4) L’estradiziun dl forest por reać politics ne n’é nia conzedüda.

Art. 11

(1) La Talia refodëia la vera sciöche stromënt de ofenüda dla liberté de d’atri popui y sciöche meso de ressoluziun de conflić internazionai; ara aconsënt, te condiziuns de parité cun d’atri Stać, ales limitaziuns de sovranité che va debojëgn por n ordinamënt che garantësces la pêsc y la iustizia danter les Naziuns; ara sostëgn y favorësc les organisaziuns internazionales che s’orientëia a chësc fin.

Art. 12

(1) La bandira dla Republica é le tricorù talian: vërt, blanch y cöce, cun trëi strisciores verticales granes anfat.

PERT I
DËRĆ Y DOVËIS DI ZITADINS

TITUL I
Raporć zivii

Art. 13

(1) La liberté personala é inviolabla.

(2) Al ne vëgn ametü degöna forma de detenziun, de ispeziun o percuisiziun personala, no val’ atra limitaziun dla liberté personala, ater co por n at motivé dl’autorité iudiziara, y ma ti caji y tles manires odüs danfora dala lege.

(3) Te caji ezezionai de bojëgn y prescia, dà dant espressamënter dala lege, po l’autorité de segurëza publica adotè provedimënć provisori, che mëss ti gnì lascià alsavëi te carantot ores al’autorité iudiziara, y sce chësta ne i convalidëia nia tles carantot ores suandëntes, vëgni conscidrà revocà y ai romagn zënza faziun.

(4) Al vëgn straufè vigni violënza fisica y morala ti confrunć de porsones sotmetüdes cochessî a limitaziuns dla liberté.

(5) La lege stabilësc i limić mascimai dla detenjiun preventiva.

Art. 14

(1) Le domizil é inviolabl.

(2) Dailò ne pon nia eseguì ispeziuns o percuisiziuns o secuestri, ater co ti caji y tles manires stabilis dala lege aladô dles garanzies scrites dant por la sconanza dla liberté personala.

(3) I azertamënć y les ispeziuns por rajuns de sanité y de segurëza publica, o por fins economics y fiscai, vëgn regolà da leges speziales.

Art. 15

(1) La liberté y la socretëza dla corespondënza y de vigni atra forma de comunicaziun é inviolables.

(2) Ares po ma gnì limitades tres n at motivé dl’autorité iudiziara cun les garanzies stabilides dala lege.

Art. 16

(1) Vigni zitadin po jì intoronn y stè liberamënter te vigni pert dl teritore nazional, tl respet dles limitaziuns che la lege stabilësc en general por rajuns de sanité o de segurëza. Degöna limitaziun ne po gnì determinada da rajuns politiches.

(2) Vigni zitadin po lascè le teritore dla Republica y gnì derevers, tl respet di dovëis legai.

Art. 17

(1) I zitadins à le dërt de se incuntè pazificamënter y zënza ermes.

(2) Por les incuntades ne val nia debojëgn de n preavis, gnanca por chëres te posć daverć al publich.

(3) Les incuntades te n post publich ti mëss gnì lasciades alsavëi danfora ales autoritês, che po ma les proibì por rajuns cumprovades de ordinn o de segurëza publica.

Art. 18

(1) I zitadins à le dërt de se assozié liberamënter zënza autorisaziun por fins che ne ti vëgn nia proibis ales singoles porsones dala lege penala.

(2) Les assoziaziuns socrëtes y chëres che mira, inće indiretamënter, a fins politics tres organisaziuns de carater militar é proibides.

Art. 19

(1) Düć à le dërt de detlarè liberamënter süa fede religiosa, anfat te ći forma, da susc o te n’assoziaziun, de fà propaganda y de eserzité tl privat o tl publich le cult, tan inant che ara ne se trata nia de rituai cuntra la morala.

Art. 20

(1) Le carater etlesiastich y le fin dla religiun o dl cult de n’assoziaziun o istituziun ne po nia ester la gauja no de limitaziuns legislatives speziales, no de groaries fiscales speziales por süa costituziun, capazité iuridica y vigni forma de ativité.

Art 21

(1) Düć à le dërt de manifestè liberamënter so pinsier cun la parora, le scrit y vigni ater meso de difujiun.

(2) La stampa ne po nia gnì sotmetüda a autorisaziuns o zensöres.

(3) Al é ma conzedü da fà n secuester sön la basa de n at motivé dl’autorité iudiziara tl caje de delić, por chi che la lege sön la stampa le autorisëia espressamënter, o tl caje de violaziun dles normes che la medema lege scrî dant por l’indicaziun di responsabli.

(4) Te de te’ caji po, sce al é na gran prescia y al n’é nia atira poscibl l’intervënt dl’autorité iudiziara, le secuester dla stampa periodica gnì fat da ofiziai de polizia iudiziara, che mëss atira, y mai plü tert co 24 ores dedô, fà la denunzia al’autorité iudiziara. Sce chësta ne le convalidëia nia tles vintecater ores suandëntes, vëgn le secuester aratè revochè y al ne n’à degöna faziun.

(5) La lege po stabilì cun normes de carater general, che al vëgnes lascè alsavëi i mesi de finanziamënt dla stampa periodica.

(6) Les publicaziuns stampades, i spetacui y vigni atra manifestaziun cuntra la bona cherianza é proibides. La lege stabilësc provedimënć adatà a se stravardè y a tignì jö les violaziuns.

Art. 22

(1) A degügn ne pol ti gnì tut por rajuns politiches la capazité iuridica, la zitadinanza, l’inom.

Art. 23

(1) Degöna prestaziun personala o patrimoniala ne po gnì scrita dant, ater co sön la basa dla lege.

Art. 24

(1) Düć po pluré dan signoria por defëne sü dërć y sü interesc legitims.

(2) La defenüda é n dërt inviolabl te vigni stat y degré dl prozedimënt.

(3) Ales porsones zënza mesi ti vëgnel assiguré i mesi por pluré y se defëne dan vigni iurisdiziun tres istituć aposta.

(4) La lege determinëia les condiziuns y les manires por la refata di fai iudiziars.

Art. 25

(1) A degügn ne pol ti gnì tut le vicar natural precostituì dala lege.

(2) Degügn ne po gnì straufà ater co aladô de na lege che sides jüda en forza dan le fat cometü.

(3) Degügn ne po gnì sotmetüs a mosöres de segurëza ater co ti caji preodüs dala lege.

Art. 26

(1) L’estradiziun dl zitadin po ma gnì conzedüda olache ara vëgn preodüda espressamënter dales convenziuns internazionales.

(2) Ara ne po por degöna rajun gnì ametüda por reać politics.

Art. 27

(1) La responsabilité penala é personala.

(2) L’acusé ne vëgn nia aratè de gauja ćina ala condana definitiva.

(3) Les straufunghes ne po nia ester tratamënć che va cuntra le sëns de umanité y ares mëss miré ala reeducaziun dla porsona condanada.

(4) La pëna de mort ne n’é nia ametüda. 2)

2)
Le coma 4 é gnü mudé dal art. 1 dla lege costituzionala di 2 d’otober 2007, n. 1.

Art. 28

(1) I funzionars y i dependënć dl Stat y di ënć publics é diretamënter responsabli, aladô dles leges penales, ziviles y aministratives, dles aziuns fates en violaziun di dërć. Te chisc caji se destënn fora la responsabilité zivila al Stat y ai ënć publics.

TITUL II
Raporć etich-soziai

Art. 29

(1) La Republica reconësc i dërć dla familia sciöche sozieté naturala fondada sön le matrimone.

(2) Le matrimone é basè sön l’avalianza morala y iuridica di maridà, cun i limić stabilis dala lege por garantì l’unité familiara.

Art. 30

(1) Al é n dovëi y n dërt di geniturs mantignì, istruì y eduché i mituns, inće sce ai é nasciüs fora dl matrimone.

(2) Sce i geniturs ne n’é nia bugn, se crüzia la lege che al vëgnes ademplì sü dovëis.

(3) La lege ti assigurëia ai mituns nasciüs fora dl matrimone vigni sconanza iuridica y soziala compatibla cun i dërć di componënć dla familia legitima.

(4) La lege scrî dant les normes y i limić por la inrescida dla paternité.

Art. 31

(1) La Republica alisirëia cun mosöres economiches y d’atres previdënzes la formaziun dla familia y l’ademplimënt de sü dovëis, tignin cunt dantadöt dles families cun tröc mituns.

(2) Ara defënn la maternité, l’infanzia y la jonëza, sostignin les istituziuns che va debojëgn por chësc fin.

Art. 32

(1) La Republica defënn la sanité sciöche dërt fondamental dla porsona y interès dla coletivité, y ti garantësc cures debann ales porsones che nen à debojëgn.

(2) Degügn ne po gnì sforzà a n cer tratamënt sanitar, ater co tres na desposiziun de lege. La lege ne po te degun caje violè i limić scrić dant dal respet dla porsona umana.

Art. 33

(1) L’ert y la sciënza é lëdies y inće so insegnamënt é lëde.

(2) La Republica scrî dant les normes generales sön l’istruziun y istituësc scores statales por düć i ordinns y degrà.

(3) I ënć y i privać à le dërt de istituì scores y istituć de educaziun zënza cosć por le Stat.

(4) La lege mëss, tl fissé i dërć y i dovëis dles scores nia statales che se damana la parificaziun, ti assiguré la plëna liberté y a sü scolars n tratamënt scolastich anfat a chël di scolars dles scores statales.

(5) Al é scrit dant n ejam de Stat por l’amisciun ai ordinns y degrà desvalis dles scores o por la contlujiun de chisc y por l’abilitaziun al eserzize profescional.

(6) Les istituziuns de cultura alta, les universitês y les academies à le dërt de se dè ordinamënć autonoms ti limić stabilis dales leges dl Stat.

Art. 34

(1) La scora é daverta a düć.

(2) L’istruziun de basa, impartida por altamo ot agn é obligatoria y debann.

(3) Chi che à capazitês y mirić à le dërt de arjunje i degrà plü alć di stüdi inće sce ai ne n’à nia i mesi.

(4) La Republica realisëia chësc dërt cun stipendiums, assëgns ales families y d’atres previdënzes che mëss gnì atribuis tres concurs.

TITUL III
Raporć economics

Art. 35

(1) La Republica defënn le laûr te dötes sües formes y aplicaziuns.

(2) Ara se crüzia dla formaziun y dl svilup profescional di lauranć.

(3) Ara sostëgn y favorësc les acordanzes y les organisaziuns internazionales che se tol dant de confermè y regolè i dërć dl laûr.

(4) Ara reconësc la liberté de emigraziun, tl respet di dovëis stabilis dala lege tl interès general, y defënn le laûr talian foradecà.

Art. 36

(1) Le laurant à le dërt de ciafè n paiamënt proporzionè ala cuantité y ala cualité de so laûr, y te vigni caje che tleches por assiguré a sè instës y a süa familia n’esistënza lëdia y dignitosa.

(2) La dorada mascima dl dé de laûr vëgn stabilida dala lege.

(3) Le laurant à le dërt a n dé lëde al’edema y ales vacanzes anuales paiades, y ne po nia renunzié a chësc dërt.

Art. 37

(1) L’ëra che fej le medemo laûr de n ël à i medemi dërć y le medemo paiamënt che ti speta al laurant. Les condiziuns de laûr mëss consintì l’ademplimënt de süa funziun familiara essenziala y ti garantì ala uma y al möt na proteziun adatada speziala.

(2) La lege stabilësc le limit minimal de eté por le laûr a paiamënt.

(3) La Republica defënn le laûr di mëndri cun normes speziales y ti garantësc, cun le medemo laûr, le dërt ala medema retribuziun.

Art. 38

(1) Vigni zitadin inabl al laûr y zënza i mesi che va debojëgn por vire à le dërt al mantignimënt y al’assistënza soziala.

(2) I lauranć à le dërt che al sides preodü y assiguré mesi adatà a sü bojëgns de vita tl caje de inzidënt, maratia, invalidité, većiaia y dejocupaziun involontara.

(3) Chi che n’é nia bugn da laurè y chi che à n handicap à le dërt al’educaziun y ala formaziun profescionala.

(4) Di dovëis preodüs te chësc articul se crüzia i organns y les istituziuns istituis o sostignis dal Stat.

(5) L’assistënza privata é lëdia.

Art. 39

(1) L’organisaziun sindacala é lëdia.

(2) Ai sindacać ne ti pol nia gnì imponü n ater dovëi ater co süa registraziun pro i ofizi locai o zentrai, aladô dles normes de lege.

(3) La condiziun por la registraziun é che i statuć di sindacać confermëies n ordinamënt intern sön na basa democratica.

(4) I sindacać registrà à personalité iuridica. Ai po, rapresentà unitariamënter en proporziun a sü iscrić, stlüje jö contrać coletifs de laûr cun faziun obligatoria por düć chi che alda pro les categories a chëres che le contrat se referësc.

Art. 40  delibera sentenza

(1) Le dërt de scioper vëgn eserzité tl cheder dles leges che le regolëia.

massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 32 del 28.01.1991 - Diritto di sciopero - Servizi pubblici essenziali

Art. 41  delibera sentenza

(1) La scomenciadia economica privata é lëdia.

(2) Ara ne po nia gnì fata en contrast cun l’utilité soziala o a na moda da ester de dann ala segurëza, ala liberté, ala dignité umana.

(3) La lege determinëia i programs y i controi adatà a na moda che l’ativité economica publica y privata pois gnì orientada y coordinada por fins soziai.

massimeVerwaltungsgericht Bozen - Urteil Nr. 239 vom 28.08.2000 - Urbanistische Planung - soziale und wirtschaftliche Komponente - Prinzip der freien Privatinitiative - Beschränkung der Verkaufsflächen für den Detailhandel nicht statthaft

Art. 42

(1) La proprieté é publica o privata. I bëgns economics é dl Stat, di ënć o de privać.

(2) La proprieté privata é reconesciüda y garantida dala lege, che determinëia les manires de süa cumpra, le godimënt y i limić por garantì süa funziun soziala y fà a na moda che ara sides azessibla por düć.

(3) La proprieté privata po gnì espropriada por rajuns de interès general ti caji preodüs dala lege y cuntra indenisaziun.

(4) La lege stabilësc les normes y i limić dla sozesciun legitima y testamentara y i dërć dl Stat sön l’arpejun.

Art. 43

(1) Por l’ütl general po la lege resservè originariamënter o ti trasferì, tres espropriaziun y cuntra indenisaziun, al Stat, a ënć publics o a comunitês de lauranć o de utënć, certes impreses o categories de impreses che se referësc a sorvisc publics essenziai o a fontanes de energia, o a situaziuns de monopol, y che à dantadöt carater de interès general.

Art. 44

(1) Por arjunje le sfrutamënt razional dl terac y stabilì raporć soziai adatà, ti imponn la lege dovëis y vincui ala proprieté privata de terac, fissa limić a süa estenjiun aladô dles regiuns y di raiuns agrars, promöi y imponn la bonificaziun di terac, la trasformaziun dl latifond y la recostituziun dles unitês produtives; ara sostëgn la picia proprieté y la proprieté mesana.

(2) La lege desponn provedimënć a bëgn di raiuns da munt.

Art. 45

(1) La Republica reconësc la funziun soziala dla cooperaziun a carater de mutualité y zënza fins de speculaziun privata. La lege sostëgn y favorësc so incremënt cun i mesi plü adatà y garantësc cun i controi che va debojëgn so carater y sües finalitês.

(2) La lege regolëia la sconanza y le svilup dl artejanat.

Art. 46

(1) Por la revalutaziun economica y soziala dl laûr y en armonia cun i bojëgns dla produziun, ti reconësc la Republica ai lauranć le dërt de colaurè, aladô dles manires y ti limić stabilis dales leges, ala gestiun dles aziëndes.

Art. 47

(1) La Republica sostëgn y defënn le sparagn te dötes sües formes; ara regolamentëia, coordinëia y controlëia l’eserzize dl credit.

(2) Ara favorësc l’azès dl sparagn popolar ala proprieté dl’abitaziun, ala proprieté de produziun direta y al investimënt azionar diret y indiret ti gragn complesc produtifs dl Paîsc.

TITUL IV
Raporć politics

Art. 48

(1) Litadus é düć i zitadins, ëi y ëres, che à arjunt la majera eté.

(2) La usc é personala y valia, lëdia y socrëta. Lité é n dovëi zivich.

(3) La lege stabilësc i recuisić y les modalitês por l’eserzize dl dërt de lîta di zitadins residënć foradecà y garantësc süa faziun. Por chësc fin vëgnel istituì na zircoscriziun Èster por la lîta dles Ćiamenes, a chëra che al ti vëgn assegné n numer de sëntes litales stabilì dala norma costituzionala y aladô de criters stabilis dala lege. 3)

(4) Le dërt de lité ne po nia gnì limité ater co por incapazité zivila o por faziun de sentënza penala irevocabla o ti caji de indignité morala dà dant dala lege.

3)
Coma injuntè dal art. 1 dla lege costituzionala di 17 de jenà dl 2000, n. 1.

Art. 49

(1) Düć i zitadins à le dërt de s’assozié liberamënter te partis por tó pert democraticamënter ala determinaziun dla politica nazionala.

Art. 50

(1) Düć i zitadins po ti presentè petiziuns ales Ćiamenes por damanè provedimënć legislatifs o portè dant bojëgns generai.

Art. 51

(1) Düć i zitadins, ëi y ëres, po ti rové pormez ai ofizi publics y ales inćiaries litales te condiziuns de avalianza, aladô di recuisić stabilis dala lege. Por chësc fin sostëgn la Republica cun provedimënć aposta l’avalianza dles oportunitês danter ëi y ëres. 4)

(2) Por l’amisciun ai ofizi publics y ales inćiaries litales po la lege parifiché ai zitadins i Talians che ne alda nia pro la Republica.

(3) Che che é cherdè a surantó funziuns litales publiches à le dërt de despone dl tëmp che va debojëgn por so ademplimënt y de conservè so post de laûr.

4)
Le coma 1 é gnü integrè dal art. 1 dla lege costituzionala di 30 de mà dl 2003, n. 1.

Art. 52

(1) La defenüda dla Patria é n dovëi sacher dl zitadin.

(2) Le sorvisc militar é obliënt ti limić y tles manires stabilides dala lege. So ademplimënt ne preiudichëia no la posiziun de laûr dl zitadin, no l’eserzize di dërć politics.

(3) L’ordinamënt dles Forzes armades se orientëia al spirit democratich dla Republica.

Art. 53

(1) Düć à le dovëi de portè pro ales spëises publiches aladô de süa capazité contributiva.

(2) Le sistem tributar se orientëia a criters de progressivité.

Art. 54

(1) Düć i zitadins à le dovëi de ester fedei ala Republica y de osservè süa Costituziun y sües leges.

(2) I zitadins che à funziuns publiches à le dovëi da les ademplì cun disciplina y onur, dan jö joramënt ti caji stabilis dala lege.

PERT SECUNDA
ORDINAMËNT DLA REPUBLICA

TITUL I
Le Parlamënt

SEZIUN I
Les Ćiamenes

Art. 55

(1) Le Parlamënt é metü adöm dala Ćiamena di deputać y dal Senat dla Republica.

(2) Le Parlamënt röia ma adöm tla reuniun di componënć de tramesdöes les Ćiamenes ti caji stabilis dala Costituziun.

Art. 56

(1) La Ćiamena di deputać vëgn litada cun lîta universala y direta.

(2) Le numer di deputać é de siscëntitrënta, dodesc de chisc vëgn lità tla zircoscriziun Èster.

(3) Düć i litadus che à complì vintecin agn le dé dles lîtes po gnì lità sciöche deputać.

(4) La repartiziun dles sëntes litales danter les zircoscriziuns vëgn fata, tl respet dl numer dles sëntes litales assegnades ala zircoscriziun Èster, despartin le numer di abitanć dla Republica, che resultëia dal’ultima cumpëda dla popolaziun, por siscëntidejedot y partin fora les sëntes litales en proporziun ala popolaziun de vigni zircoscriziun, sön la basa di cuoziënć intiers y di resć plü alć. 5)

5)
L'art. 56 é gnü sostituì dal art. 1 dla lege costituzionala di 9 de forà dl 1963, n. 2, y daldô mudé dal art. 1 dla lege costituzionala di 23 de jenà dl 2001, n. 1.

Art. 57

(1) Le Senat dla Republica vëgn lité sön basa regionala, ater co les sëntes litales assegnades ala zircoscriziun Èster.

(2) Le numer di senaturs lità é de trëicëntichinesc; sis de chisc vëgn lità tla zircoscriziun Èster.

(3) Degöna Regiun ne po avëi manco co set senaturs; le Molise nen à dui, la Val d’Aosta un.

(4) La repartiziun dles sëntes litales danter les Regiuns vëgn fata, tl respet dl numer de sëntes litales assegnades ala zircoscriziun Èster, do l’aplicaziun dles desposiziuns dl coma da denant, en proporziun ala popolaziun dles Regiuns che resultëia dal’ultima cumpëda dla popolaziun, sön la basa di cuoziënć intiers y di resć plü alć. 6)

6)
L'art. 57 é gnü mudé dal art. 2 dla lege costituzionala di 27 de dezëmber dl 1963, n. 3 y dal art. 2 dla lege costituzionala di 23 de jenà dl 2001, n. 1.

Art. 58

(1) I senaturs vëgn lità tres lîta universala y direta dai litadus che à complì 25 agn.

(2) I litadus che à complì carant’agn po gnì lità sciöche senaturs.

Art. 59

(1) Che che é stè Presidënt dla Republica é senatur a vita por lege, ater co sce al renunziëia.

(2) Le Presidënt dla Republica po nominé senaturs a vita cin zitadins che à portè pro al onur dla Patria cun dër de gragn mirić tl ćiamp sozial, scientifich, artistich y leterar.

Art. 60

(1) La Ćiamena di deputać y le Senat dla Republica vëgn lità por cin agn.

(2) La dorada de vigni Ćiamena ne po nia gnì prorogada ater co por lege y ma tl caje de vera. 7)

7)
L'art. 60 é gnü sostituì dal art. 3 dla lege costituzionala di 9 de forà dl 1963, n. 2.

Art. 61

(1) Les lîtes dles Ćiamenes nöies vëgn tignides tl tëmp de setanta dis dala fin de chëres da denant. La pröma reuniun vëgn fata alplü tert vint dis do les lîtes.

(2) Ćina che les Ćiamenes nöies ne röia nia adöm vëgn i podëis de chëres da denant prorogà.

Art. 62

(1) Les Ćiamenes s’abina de dërt le pröm dé nia da festa de forà y d’otober.

(2) Vigni Ćiamena po gnì cherdada ite en via straordinara sön scomenciadia de so Presidënt o dl Presidënt dla Republica o de n terzo de sü componënć.

(3) Canche öna na Ćiamena se incunta en via straordinara, vëgn inće l’atra cherdada ite por lege.

Art. 63

(1) Vigni Ćiamena lîta danter sü componënć le Presidënt y l’Ofize de presidënza.

(2) Canche le Parlamënt s’incunta te na sentada coletiva, é le Presidënt y l’Ofize de presidënza chi dla Ćiamena di deputać.

Art. 64

(1) Vigni Ćiamena adotëia so regolamënt cun la maioranza assoluta de sü componënć.

(2) Les sentades é publiches; porimpò po vigni Ćiamena y le Parlamënt canche al röia adöm cun tramesdöes les Ćiamenes, deliberé de s’incuntè te na sentada socrëta.

(3) Les deliberaziuns de vigni Ćiamena y dl Parlamënt ne vel nia sce al ne n’é nia presënt la maioranza de sü componënć, y sce ares ne vëgn nia adotades cun la maioranza di presënć, ater co sce la Costituziun scrî dant na maioranza speziala.

(4) I componënć dl Govern à le dërt, y sce damanà, le dovëi de tó pert ales sentades, inće sce ai ne fej nia pert dles Ćiamenes. Ai mëss gnì ascutà sö vigni iade che ai se le damana.

Art. 65

(1) La lege determinëia i caji de ilitabilité y de incompatibilité cun l’ofize de deputat o de senatur.

(2) Degügn ne po fà pert tl medemo tëmp de tramesdöes les Ćiamenes.

Art. 66

(1) Vigni Ćiamena iudichëia i titui de amisciun de sü componënć y dles gaujes de ilitabilité y de incompatibilité che s’à portè pro.

Art. 67

(1) Vigni componënt dl Parlamënt rapresentëia la Naziun y eserzitëia sües funziuns zënza vincul de mandat.

Art. 68

(1) I componënć dl Parlamënt ne po nia gnì cherdà a respogne dles minunghes portades dant y dles usc dades jö tl eserzize de sües funziuns.

(2) Zënza l’autorisaziun dla Ćiamena pro chëra che al alda, ne po degun mëmber dl Parlamënt gnì sotmetü a na percuisiziun personala o domiziliara, gnì arestè o privé a val’atra manira dla liberté personala, o gnì tignì en detenziun, ater co en esecuziun de na sentënza irevocabla de condana, o sce al vëgn abiné sön le fat tl laûr de comëte n delit por chël che al é preodü che al vëgnes sarè ia obligatoriamënter.

(3) N’autorisaziun analoga vëgn damanada por sotmëte i componënć dl Parlamënt a interzetaziuns, te ći forma co mai, de sües conversaziuns o comunicaziuns y al secuester de süa corespondënza. 8)

8)
L'art. 68 é gnü sostituì dal art. 1 dla lege costituzionala di 29 d’otober dl 1993, n. 3.

Art 69

(1) I comëmbri dl Parlamënt ciafa na indenité stabilida dala lege.

SEZIUN II
La formaziun dles leges

Art. 70

(1) La funziun legislativa vëgn eserzitada deboriada da tramesdöes les Ćiamenes.

Art. 71

(1) La scomenciadia de lege ti speta al Govern, a vigni componënt dles Ćiamenes y ai organns y ënć, a chi che ara ti vëgn conferida da na lege costituzionala.

(2) Le popul eserzitëia la scomenciadia de lege tres la proposta de n proiet scrit te articui da pert de altamo cincantamile litadus.

Art. 72

(1) Vigni dessëgn de lege presentè a na Ćiamena vëgn ejaminé aladô dles normes de so regolamënt da na comisciun y spo dala Ćiamena instëssa, che l’aprovëia articul por articul y cun votaziun finala.

(2) Le regolamënt stabilësc prozedimënć ascortà por i dessëgns de lege detlarà de prescia.

(3) Al po inće stabilì te ći caji y formes che l’ejam y l’aprovaziun di dessëgns de lege vëgn assegnà a comisciuns, inće temporanes, metüdes adöm a na moda da respidlé la proporziun di grups parlamentars. Inće te de te’ caji vëgn le dessëgn de lege sotmetü ala Ćiamena ćina süa aprovaziun definitiva, sce le Govern o n diejimo di componënć dla Ćiamena o n cuinto dla comisciun damana che al vëgnes tratè y lité dala Ćiamena instëssa o che al vëgnes sotmetü a süa aprovaziun finala ma cun detlaraziuns de lîta. Le regolamënt determinëia les formes de publizité di laûrs dles comisciuns.

(4) La prozedöra normala de ejam y de aprovaziun direta da pert dla Ćiamena vëgn dagnora adotada por i dessëgns de lege che reverda la costituziun y les lîtes, la delegaziun legislativa, l’autorisaziun da ratifiché tratać internazionai, l’aprovaziun di bilanc y i cunć consuntifs.

Art. 73

(1) Les leges vëgn promulgades dal Presidënt dla Republica tl tëmp de n mëis dal’aprovaziun.

(2) Sce les Ćiamenes, vignöna cun la maioranza assoluta de sü componënć, detlarëia süa prescia vëgn la lege promulgada tl tëmp stabilì da chësta.

(3) Les leges vëgn publicades atira do la promulgaziun y va en forza le chinejim dé do süa publicaziun, ater co sce les leges instësses stabilësc n terminn desfarënt.

Art. 74

(1) Le Presidënt dla Republica po, denant co promulghè la lege, ti damanè cun n messaje motivé ales Ćiamenes na deliberaziun nöia.

(2) Sce les Ćiamenes aprovëia indô la lege, mëssera gnì promulgada.

Art. 75

(1) Al vëgn fissé n referendum popolar por deliberé l’abrogaziun, totala o parziala, de na lege o de n at che à valur de lege, sce cincëntmile litadus o cin Aconsiadus regionai se le damana.

(2) Al ne n’é nia conzedü le referendum por les leges tributares y de bilanz, de amnestia y de reduziun dla pëna, de autorisaziun da ratifiché tratać internazionai.

(3) Düć i zitadins cherdà a lité la Ćiamena di deputać à le dërt de tó pert al referendum.

(4) La proposta sotmetüda a referendum vëgn aprovada sce la maioranza dles porsones che à le dërt de lité à tut pert ala votaziun, y sce al vëgn arjunt la maioranza dles usc varëntes.

(5) La lege determinëia les modalitês de atuaziun dl referendum.

Art. 76

(1) L’eserzize dla funziun legislativa ne po nia gnì deleghè al Govern, ater co cun la determinaziun de prinzips y criters diretifs y ma por n tëmp limité y por ogeć definis.

Art. 77

(1) Le Govern ne po nia emanè decreć che ais valur de lege ordinara zënza la delegaziun dles Ćiamenes.

(2) Canche le Govern adotëia, te caji straordinars de bojëgn y de prescia, sot süa responsabilité, provedimënć provisori cun forza de lege, mëssel i presentè le medemo dé por la converjiun ales Ćiamenes che vëgn convocades aposta y se abina adöm te cin dis, inće sce ares é gnüdes descomponüdes.

(3) I decreć perd atira süa faziun, sce ai ne vëgn nia convertis te lege tl tëmp de sessanta dis da süa publicaziun. Les Ćiamenes po porimpò regolè cun lege i raporć iuridics che vëgn da decreć nia convertis.

Art. 78

(1) Les Ćiamenes deliberëia la condiziun de vera y ti conferësc al Govern i podëis che va debojëgn.

Art. 79

(1) L’amnestia y la reduziun dla pëna vëgn conzedüs cun lege deliberada cun la maioranza de dui terzi di componënć de vigni Ćiamena, te vigni so articul y tla votaziun finala.

(2) La lege che conzed l’amnestia o la reduziun dla pëna stabilësc le terminn por süa aplicaziun.

(3) Te vigni caje ne po l’amnestia y la reduziun dla pëna nia gnì aplicades ai reać cometüs do la presentaziun dl dessëgn de lege. 9)

9)
L'art. 79 é gnü sostituì dala lege costituzionala di 6 de merz dl 1992, n. 1.

Art. 80

(1) Les Ćiamenes autorisëia cun lege la ratificaziun di tratać internazionai che é de natöra politica, o prevëiga arbitraji o regolamënć iudiziars, o porta ite mudaziuns dl teritore o groaries finanziares o mudaziuns de leges.

Art. 81   delibera sentenza

Le Stat garantësc l'ecuiliber danter les entrades y les spëises de so bilanz, tignin cunt dles fases negatives y de chëres positives dl ziclus economich.

L'indebitamënt vëgn lascè pro ma por conscidré les faziuns dl ziclus economich y, do l'autorisaziun dles Ćiamenes adotada a maioranza assoluta de sü componënć, canche al se porta pro evënć ezezionai.

Vigni lege che comporta groaries nöies o maius mëss inće se procuré i mesi por ti rové a ćé.

Vigni ann aprovëia les Ćiamenes cun lege le bilanz y le decunt consuntif presentà dal Govern.

L'eserzize provisore dl bilanz po ma gnì conzedü por lege y por periodes de tëmp de indöt nia plü co cater mëisc.

Le contignü dla lege de bilanz, les normes fondamentales y i criters por garantì l'ecuiliber danter les entrades y les spëises di bilanc y la sostenibilité dl debit de dötes les aministraziuns publiches vëgn stabilis cun lege aprovada a maioranza assoluta di componënć de vigni Ćiamena, tl respet di prinzips definis cun lege costituzionala. 10)11)

massimeCorte costituzionale - sentenza del 15 luglio 2014, n. 224 - Obbligo di copertura finanziaria delle innovazioni legislative – influenza complessiva sul bilancio di competenza e sugli esercizi futuri
10)
L'art. 81 é gnü sostituì insciö dal art. 1 dla lege costituzionala di 20 d'aurì dl 2012, n. 1.
11)
Ćiara inće l'art. 5, coma 1 dla lege cosituzionala di 20 d’aurì dl 2012, n. 1:(1)  La lege preodüda dal articul 81, sesto coma dla Costituziun, sciöche baratè fora dal articul 1 de chësta lege costituzionala, regolamentëia, por le complès dles aministraziuns publiches, dantadöt:
  1. i controi preventifs y consuntifs sön le svilup dla finanza publica;

  2. l'azertamënt dles gaujes de desviaziun dles previjiuns, desfarenzian danter chi che vëgn dal svilup dl ziclus economich, ala manćianza de faziun di intervënć ai evënć ezezionai;

  3. le limit mascim di spostamënć negatifs acumulà preodüs dala lëtra b) de chësc coma adatà por le ziclus economich respet al produt intern brutto, olache an mëss antergnì cun mosöres de coreziun canche al vëgn superè;

  4. la definiziun dles gran rezesciuns economiches, dles crises finanziaries y dles gran calamitês naturales sciöche evënć ezezionai, aladô dl articul 81, secundo coma, dla Costituziun, sciöche sostituì dal articul 1 de chësta lege costituzionala, olache al é conzedü canche ares vëgn a s’al dè da s’anuzé dl debit nia limité a tignì cunt dles faziuns dl ziclus economich y le superamënt dl limit mascim preodü dala lëtra c) de chësc coma sön la basa de n plann de reentrada;

  5. l'introduziun de regoles sön la spëisa che conzed da sconè i ecuilibri de bilanz y la reduziun dl raport danter debit publich y produt intern brutto dîalalungia, a öna cun i obietifs de finanza publica;

  6. l'istituziun pro les Ćiamenes, tl respet dla autonomia costituzionala che toca laprò, de n organism indipendënt a chël che an ti dà i compić de analisa y control di andamënć de finanza publica y de valutaziun dl'osservanza dles regoles de bilanz;

  7. les modalitês tres chëres che le Stat, tles fases cuntra le ziclus economich o sce al vëgn a s’al dè evënć ezezionai preodüs dala lëtra d) de chësc coma, inće desvian dal articul 119 dla Costituziun, garantësc para le finanziamënt, da pert di atri livì de govern, di livì essenziai dles prestaziuns y dles funziuns fondamentales sön i dërć zivii y soziai.

(2)  La lege preodüda dal coma 1 regolamentëia inće:
  1. le contignü dla lege de bilanz dl Stat;

  2. la facolté di Comuns, dles Provinzies, dles Citês metropolitanes, dles Regiuns y dles Provinzies autonomes de Trënt y Balsan da s’anuzé dl debit, aladô dl articul 119, sesto coma, secunda frasa, dla Costituziun, sciöche mudé dal articul 4 de chësta lege costituzionala;

  3. les modalitês tres chëres che i Comuns, les Provinzies, les Citês metropolitanes, les Regiuns y les Provinzies autonomes de Trënt y de Balsan fej para ala sostenibilité dl debit de dötes les aministraziuns publiches.

(3)  La lege preodüda dai comesc 1 y 2 vëgn aprovada ćina ai 28 de forà dl 2013.(4)  Les Ćiamenes eserzitëia, aladô dles modalitês stabilides dai regolamënć che alda laprò, la funziun de control sön la finanza publica cun n referimënt particolar al ecuiliber danter entrades y spëises, sciöche inće ala cualité y ala faziun dla spëisa dles aministraziuns publiches.

Art. 82

(1) Vigni Ćiamena po despone inrescides sön materies de interès publich.

(2) Por chësc fin nominëiera danter sü componënć na comisciun metüda adöm a na moda da respidlé la proporziun di grups desvalis. La comisciun d’inrescida inviëia ia les inrescides y i ejams cun i medemi podëis y les medemes limitaziuns dl’autorité iudiziara.

TITUL II
Le Presidënt dla Republica

Art. 83

(1) Le Presidënt dla Republica vëgn lité dal Parlamënt te na sentada a chëra che sü componënć tol pert deboriada.

(2) Ala lîta tôlel pert trëi delegà por vigni Regiun, lità dal Consëi regional a na moda che al vëgnes garantì la rapresentanza dles mendranzes. La Valle d’Aosta à ma un n deleghè.

(3) La lîta dl Presidënt dla Republica vëgn fata tres lîta socrëta cun la maioranza de dui terzi dl’assemblea. Do la terza lîta bàstel la maioranza assoluta.

Art. 84

(1) Al po gnì lité sciöche Presidënt dla Republica vigni zitadin che à complì cincant’agn y à i dërć zivii y politics.

(2) L’inćiaria de Presidënt dla Republica é incompatibla cun vigni atra inćiaria.

(3) Le davagn y la dotaziun dl Presidënt vëgn determinà dala lege.

Art. 85

(1) Le Presidënt dla Republica vëgn lité por 7 agn alalungia.

(2) Trënta dis denant che le terminn tomes, chërda ite le Presidënt dla Ćiamena di deputać na sentada a chëra che le Parlamënt y i delegà regionai tol pert deboriada por lité le Presidënt dla Republica nü.

(3) Sce les Ćiamenes é descomponüdes, o al manćia manco co trëi mëisc a süa tomanza, vëgn la lîta fata te chinesc dis dala sentada dles Ćiamenes nöies. Inurcaltan vëgnel proroghè i podëis dl Presidënt en ćiaria.

Art. 86

(1) Les funziuns dl Presidënt dla Republica vëgn te vigni caje eserzitades dal Presidënt dl Senat, sce al ne po nia les ademplì.

(2) Tl caje de impedimënt permanënt o de mort o de demisciuns dl Presidënt dla Republica, chërda ite le Presidënt dla Ćiamena di deputać la lîta dl Presidënt dla Republica nü te chinesc dis, ater co sce le terminn é preodü plü tert, ajache les Ćiamenes é descomponüdes o al manćia manco co trëi mëisc a süa zessaziun.

Art. 87

(1) Le Presidënt dla Republica é le surastant dl Stat y rapresentëia l’unité nazionala.

(2) Al po ti ortié messaji ales Ćiamenes.

(3) Al chërda ite les lîtes dles Ćiamenes nöies y fissa süa pröma indunada.

(4) Al autorisëia la presentaziun ales Ćiamenes di dessëgns de lege sön scomenciadia dl Govern.

(5) Al promulghëia les leges y emanëia i decreć che à valur de lege y i regolamënć.

(6) Al chërda ite le referendum popolar ti caji preodüs dala Costituziun.

(7) Al nominëia, ti caji indicà dala lege, i funzionars dl Stat.

(8) Al acreditëia y s’incunta cun i rapresentanć diplomatics, al ratifichëia i tratać internazionai do avëi ciafè, sce al va debojëgn, l’autorisaziun dles Ćiamenes.

(9) Al à le comando dles Forzes armades, al presidiëia le Consëi plü alt de defenüda costituì aladô dla lege, al detlarëia le stat de vera deliberé dales Ćiamenes.

(10) Al presidiëia le Consëi plü alt dla magistratöra.

(11) Al po conzede la grazia y mudé les pënes.

(12) Al surandà les onoranzes dla Republica.

Art. 88

(1) Le Presidënt dla Republica po deslié les Ćiamenes o inće ma öna dles döes, do avëi aldì sü Presidënć.

(2) Al ne po nia eserzité chësta facolté ti ultimi sis mëisc de so mandat, ater co sce ai va a öna daldöt o en pert cun i ultimi sis mëisc dla legislatöra. 12)

12)
L'art. 88, coma 2 é gnü sostituì dala lege costituzionala di 4 de novëmber dl 1991, n. 1.

Art. 89

(1) Degun at dl Presidënt dla Republica ne vel sce al ne vëgn nia cuntrafirmé dai ministri proponënć, che s’un surantol la responsabilité.

(2) I ać che à valur legislatif y i atri ać indicà dala lege vëgn cuntrasotescrić inće dal Presidënt dl Consëi di ministri.

Art. 90

(1) Le Presidënt dla Republica ne n’é nia responsabl dles aziuns cometüdes tl eserzize de sües funziuns, ater co por tradimënt alt o por atentat ala Costituziun.

(2) Te chisc caji vëgnel metü tl stat de acüsa dal Parlamënt te na sentada coletiva, cun la maioranza assoluta de sü componënć.

Art. 91

(1) Le Presidënt dla Republica fej joramënt de fedelté ala Republica y de osservanza dla Costituziun dan le Parlamënt rové adöm te na sentada coletiva, denant co surantó sües funziuns.

TITUL III
Le Govern

SEZIUN I
Le Consëi di ministri

Art. 92

(1) Le Govern dla Republica é metü adöm dal Presidënt dl Consëi y dai ministri, che costituësc deboriada le Consëi di ministri.

82) Le Presidënt dla Republica nominëia le Presidënt dl Consëi di ministri y, sön proposta de chësc, i ministri.

Art. 93

(1) Le Presidënt dl Consëi di ministri y i ministri fej joramënt tles mans dl Presidënt dla Republica, denant co surantó les funziuns.

Art. 94

(1) Le Govern mëss avëi la crëta de tramesdöes les Ćiamenes.

(2) Vigni Ćiamena conzed o revochëia la crëta tres moziun motivada litada cun apel nominal.

(3) Tl tëmp de diesc dis da süa formaziun se presentëia le Govern ales Ćiamenes por ciafè la crëta.

(4) La usc decuntra de öna o de tramesdöes les Ćiamenes sön na proposta dl Govern ne comporta nia le dovëi de demisciuns.

(5) La moziun de desfidënza mëss gnì sotescrita da altamo n diejimo di componënć dla Ćiamena y po impormò gnì metüda en descusciun trëi dis do süa presentaziun.

Art. 95

(1) Le Presidënt dl Consëi di ministri manajëia la politica generala dl Govern y nen é responsabl. Al mantëgn l’unité de orientamënt politich y aministratif y al sostëgn y coordinëia l’ativité di ministri.

(2) I ministri é deboriada responsabli di ać dl Consëi di Ministri, y individualmënter di ać de sü ćiamps de competënza.

(3) La lege se crüzia dl ordinamënt dla Presidënza dl Consëi y determinëia le numer, les atribuziuns y l’organisaziun di ministers.

Art. 96

(1) Le Presidënt dl Consëi di ministri y i ministri vëgn, inće sce ai ne n’é nia plü en ćiaria, sotmetüs por i reać cometüs tl eserzize de sües funziuns ala iurisdiziun ordinara, do che le Senat dla Republica o la Ćiamena di Deputać à dè l’autorisaziun, aladô dles normes stabilides cun lege costituzionala. 13)

13)
L'art. 96 é gnü sostituì dal art. 1 dla lege costituzionala di 16 de jenà dl 1989, n. 1.

SEZIUN II
L’Aministraziun Publica

Art. 97

(01)  Les aministraziuns publiches garantësc a öna cun l'ordinamënt dl'Uniun europeica l'ecuiliber di bilanc y la sostenibilité dl debit publich. 14) 

(1) I ofizi publics vëgn organisà aladô dles desposiziuns de lege, a na moda che al vëgnes garantì le bun andamënt y l’imparzialité dl’aministraziun.

(2) Tl ordinamënt di ofizi vëgnel determiné i ćiamps de competënza, les atribuziuns y les responsabilitês di funzionars.

(3) Ai posć de laûr tles aministraziuns publiches röion pormez tres concurs, ater co ti caji stabilis dala lege.

14)
L’art. 97, coma 01 é gnü ajuntè dal art. 2, coma 1 dla lege costituzionala di 20 d’aurì dl 2012, n. 1.

Art. 98

(1) I impiegać publics é al sorvisc estlusif dla Naziun.

(2) Sce ai é comëmbri dl Parlamënt ne poi nia ciafè promoziuns, ater co por anzianité.

(3) Cun lege pon limité le dërt de se scrì ite te partis politics por i magistrać, i militars de cariera en sorvisc atif, i funzionars y i agënć de polizia, i rapresentanć diplomatics y consolars foradecà.

SEZIUN III
I organns ausiliars

Art. 99

(1) Le Consëi nazional dl’economia y dl laûr é metü adöm, aladô dles modalitês stabilides dala lege, da esperć y da rapresentanć dles categories produtives, te na mosöra che tëgnes cunt de süa importanza numerica y cualitativa.

(2) Al é n organn de consulënza dles Ćiamenes y dl Govern por les materies y aladô dles funziuns che ti vëgn atribuides dala lege.

(3) Al à la scomenciadia legislativa y po portè pro al’elaboraziun dla legislaziun economica y soziala aladô di prinzips y ti limić stabilis dala lege.

Art. 100

(1) Le Consëi de Stat é n organn de consulënza iuridich-aministrativa y de sconanza dla iustizia tl’aministraziun.

(2) La Curt di cunć eserzitëia le control preventif de legitimité sön i ać dl Govern, y inće chël suandënt sön la gestiun dl bilanz dl Stat. Ara tol pert, ti caji y tles formes stabilides dala lege, al control sön la gestiun finanziara di ënć che ciafa contribuć ordinars dal Stat. Ara ti lascia alsavëi diretamënter ales Ćiamenes le resultat dl control fat.

(3) La lege garantësc l’independënza di dui istituć y de sü componënć dan le Govern.

TITUL IV
La Magistratöra

SEZIUN I
Ordinamënt iurisdizional

Art. 101

(1) La iustizia vëgn aministrada tl inom dl popul.

(2) I vicars é ma sotmetüs ala lege.

Art. 102

(1) La funziun iurisdizionala vëgn eserzitada da magistrać ordinars istituis y regolà aladô dles normes sön l’ordinamënt iudiziar.

(2) Al ne po nia gnì istituì vicars straordinars o vicars speziai. Al po ma gnì istituì pro i organns iudiziars ordinars seziuns spezialisades por certes materies, inće cun la partezipaziun de zitadins adatà che ne toca nia pro la magistratöra.

(3) La lege regolëia i caji y les formes dla partezipaziun direta dl popul al’aministraziun dla iustizia.

Art. 103

(1) Le Consëi de Stat y i atri organns de iustizia aministrativa à iurisdiziun por la sconanza ti confrunć dla Aministraziun Publica di interesc legitims y te materies particolares indicades dala lege, inće di dërć sogetifs.

(2) La Curt di cunć à iurisdiziun tles materies de contabilité publica y te chëres spezificades dala lege.

(3) I tribunai militars te tëmp de vera à la iurisdiziun stabilida dala lege. Tl tëmp de pêsc ài ma la iurisdiziun por i reać militars cometüs da porsones che fej pert dles Forzes Armades.

Art. 104

(1) La magistratöra é n ordinn autonom y independënt da vigni ater podëi.

(2) Le Consëi plü alt dla magistratöra é presidié dal Presidënt dla Republica.

(3) Al toca laprò de dërt le pröm presidënt y le procuradù general dla Curt de cassaziun.

(4) I atri componënć vëgn lità por dui terzi da düć i magistrać ordinars danter chi dles categories desfarëntes, y por un n terzo dal Parlamënt te na sentada coletiva danter professurs ordinars de universitês de materies iuridiches y avocać cun chinesc agn de pratica profescionala.

(5) I comëmbri lità dl Consëi romagn en ćiaria cater agn alalungia y ne po nia gnì lità danü atira dedô.

(6) Ćina che ai é en ćiaria ne poi nia ester scrić ite ti registri profescionai, y gnanca fà pert dl Parlamënt o de n Consëi regional.

Art. 105

(1) Al Consëi plü alt dla magistratöra ti spétel, aladô dles normes dl ordinamënt iudiziar, les assunziuns, les assegnaziuns y i trasferimënć, les promoziuns y i provedimënć disciplinars di magistrać.

Art. 106

(1) Les nominaziuns di magistrać vëgn fates tres concurs.

(2) La lege sön l’ordinamënt iudiziar po conzede la nominaziun, inće litala, di magistrać onorars por dötes les funziuns atribuides a singui vicars.

(3) Sön proposta dl Consëi plü alt dla magistratöra pol gnì nominé sciöche aconsiadus de cassaziun, porvia de mirić straordinars, professurs ordinars de universitês de materies iuridiches y avocać che à chinesc agn de sorvisc y é iscrić ti registri speziai por les iurisdiziuns superiures.

Art. 107

(1) I magistrać ne po nia gnì destituis. Ai ne po nia gnì dejinćiarià temporaneamënter o por tres, ai ne po nia gnì trasferis te d’ atres sëntes y ai ne po nia ciafè d’atres funziuns, ater co tres dezijiun dl Consëi plü alt dla magistratöra, adotada o por les rajuns y cun les garanzies de defenüda stabilides dal ordinamënt iudiziar o cun so consëns.

(2) Le Minister dla iustizia à la facolté de invié ia l’aziun disciplinara.

(3) I magistrać se desfarenziëia danter ëi ma por la desvalianza de funziuns.

(4) Le ministêr publich god dles garanzies stabilides te sü confrunć dales normes sön l’ordinamënt iudiziar.

Art. 108

(1) Les normes sön l’ordinamënt iudiziar y sön vigni magistratöra vëgn stabilides cun lege.

(2) La lege garantësc l’independënza di vicars dles iurisdiziuns speziales, de so Ministêr publich, y de chi che ne alda nia laprò, che tol pert al’aministraziun dla iustizia.

Art. 109

(1) L’autorité iudiziara desponn diretamënter dla polizia iudiziara.

Art. 110

1) Tl respet dles competënzes dl Consëi plü alt dla magistratöra, ti spétel al Ministêr dla iustizia l’organisaziun y le funzionamënt di sorvisc che reverda la iustizia.

SEZIUN II
Normes sön la iurisdiziun

Art. 111

(1) La iurisdiziun vëgn atuada tres n prozès iüst regolè dala lege. 15)

(2) Vigni prozès se dejoj tl contraditore danter les perts, te condiziuns de parité, dan n vicar terzo y imparzial. La lege nen garantësc na dorada adatada. 15)

(3) Tl prozès penal garantësc la lege che la porsona acusada de n reat vëgnes informada le plü debota che ara va a na moda resservada dla natöra y dles rajuns dl’acüsa moiüda cuntra d’ëra; che ara ais le tëmp y les condiziuns che va debojëgn por arjigné ca süa defenüda; che ara pois damanè fora o fà damanè fora dan le vicar les porsones che fej detlaraziuns cuntra d’ëra, che al vëgnes cherdè adalerch y damanè fora porsones a süa defenüda ales medemes condiziuns dl’acüsa, y che ara pois portè dant vigni ater meso de proa a so bëgn; che ara vëgnes sostignida da n interpret sce ara ne capësc nia o ne baia nia le lingaz adorè tl prozès. 15)

(4) Le prozès penal vëgn regolè dal prinzip dl contraditore por ći che reverda la formaziun dla proa. La colpa dl imputat ne po nia gnì porvada sön la basa de detlaraziuns fates da che che, por lîta lëdia, se à dagnora refusé de süa buna da gnì damanè fora dal imputat o da so defensur. 15)

(5) La lege regolëia i caji olache la formaziun dla proa ne vëgn nia fata tl contraditore por le consëns dl imputat o l’imposcibilité ogetiva azertada, o por faziun de n comportamënt cuntra la lege desmostrè. 15)

(6) Düć i provedimënć iurisdizionai mëss gnì motivà.

(7) Cuntra les sentënzes y cuntra i provedimënć sön la liberté personala, pronunzià dai organns iurisdizionai ordinars o speziai, pon dagnora fà recurs pro la Cassaziun por violaziun dla lege. Da chësta norma pon ma desvié por les sentënzes di Tribunai militars tl tëmp de vera.

(8) Cuntra les dezijiuns dl Consëi de Stat y dla Curt di cunć pon ma fà recurs pro la Cassaziun por les rajuns che reverda la iurisdiziun.

15)
Coma injuntè dal art. 1 dla lege costituzionala di 23 de novëmber dl 1999, n. 2.

Art. 112

(1) Le Ministêr publich à le dovëi de eserzité l’aziun penala.

Art. 113  delibera sentenza

(1) Cuntra i ać dla Aministraziun publica vëgnel dagnora conzedü la sconanza iurisdizionala di dërć y di interesc legitims dan i organns de iurisdiziun ordinara o aministrativa.

(2) Chësta sconanza iurisdizionala ne po nia gnì stlüta fora o limitada a mesi de impugnaziun particolars o por certes categories de ać.

(3) La lege determinëia ći organns de iurisdiziun che po anulè i ać dla Aministraziun publica ti caji y cun la faziun preodüda da chësta lege.

massimeVerwaltungsgericht Bozen - Urteil Nr. 13 vom 16.01.2001 - Verwaltungsgerichtsbarkeit - Schadenersatz -Verurteilung der Verwaltung zur Wiederherstellung des früheren Zustandes nur bei gebundenen AktenÖffentliche Arbeiten - Gerichtliche Aufhebung der Zuschlagserteilung - unzulässiger Ausschluß nach Abschluß des Werkvertrages

TITUL V
Les Regiuns, les Provinzies, i Comuns

Art. 114

(1) La Republica é costituida dai Comuns, dales Provinzies, dales Citês metropolitanes, dales Regiuns y dal Stat.

(2) I Comuns, les Provinzies, les Citês metropolitanes y les Regiuns é ënć autonoms cun de sü statuć, podëis y funziuns aladô di prinzips fissà dala Costituziun.

(3) Roma é la capitala dla Republica. La lege dl Stat regolamentëia so ordinamënt. 16)

16)
L'art. 114 é gnü sostituì dal art. 1 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 115 17)

17)
L'art. 115 é gnü abroghè dal art. 9 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 116

(1) Le Friuli Venezia Giulia, la Sardegna, la Sicilia, le Trentin-Südtirol y la Valle d'Aosta à formes y condiziuns particolares de autonomia, aladô de sü statuć speziai adotà cun lege costituzionala.

(2) La Regiun Trentin-Südtirol é costituida dales Provinzies autonomes de Trënt y de Balsan.

(3) De plü formes y condiziuns particolares de autonomia, che reverda les materies odüdes danfora tl terzo coma dl articul 117 y les materies indicades tl secundo coma dl medemo articul ales lëtres l), ma por ći che à da nen fà cun l'organisaziun dla iustizia de pêsc, n) y s), po gnì atribuides a d’atres Regiuns cun lege statala, sön scomenciadia dla Regiun interessada, do avëi aldì i ënć locai, tl respet di prinzips odüs danfora dal articul 119. La lege vëgn aprovada dales Ćiamenes cun la maioranza assoluta di componënć, sön la basa de intenüda danter le Stat y la Regiun interessada. 18)

18)
L'art. 116 é gnü sostituì dal art. 2 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3;ćiara inće l'art. 10 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3:

Art. 10

(1) Ćina al adatamënt di statuć respetifs, vëgn les desposiziuns de chësta lege costituzionala aplicades inće ales Regiuns cun statut spezial y ales provinzies autonomes de Trënt y Balsan por les perts olache ares prevëiga formes de autonomia plü amples de chëres bele surandades.

Art. 117   delibera sentenza

(1) Le podëi legislatif vëgn eserzité dal Stat y dales Regiuns tl respet dla Costituziun y di vincui che vëgn dal ordinamënt comunitar y dai dovëis internazionai.

(2) Le Stat à la legislaziun estlusiva te chëstes materies:

  • a)  politica èstera y raporć internazionai dl Stat; raporć dl Stat cun l'Uniun europeica; dërt de asil y condiziun iuridica di zitadins di Stać che ne fej nia pert dl’Uniun europeica;
  • b)  imigraziun;
  • c)  raporć danter la Republica y les confesciuns religioses;
  • d)  defenüda y Forzes armades; segurëza dl Stat; ermes, muniziuns y esplosifs;
  • e)  monëda, sconanza dl sparagn y marćià finanziars; sconanza dla concorënza; sistem monetar; sistem tributar y contabl dl Stat; armonisaziun di bilanc publics; avaliaziun dles ressurses finanziares; 19)
  • f)  organns dl Stat y leges eletorales che alda laprò; referendums statai; lîta dl Parlamënt europeich;
  • g)  ordinamënt y organisaziun aministrativa dl Stat y di ënć publics nazionai;
  • h)  ordinn publich y segurëza, ater co la polizia aministrativa locala;
  • i)  zitadinanza, stat zivil y anagrafes;
  • l)  iurisdiziun y normes prozessuales; ordinamënt zivil y penal; iustizia aministrativa;
  • m)  determinaziun di livì essenziai dles prestaziuns che reverda i dërć zivii y soziai che mëss gnì garantis sön döt le teritore nazional;
  • n)  normes generales sön l’istruziun;
  • o)  previdënza soziala;
  • p)  legislaziun litala, organns de govern y funziuns fondamentales de Comuns, Provinzies y Citês metropolitanes;
  • q)  doganes, proteziun di confins nazionai y profilassa internazionala;
  • r)  pëisc, mosöres y determinaziun dl tëmp; coordinamënt dl’informaziun statistica y coordinamënt informatich di dać dl'aministraziun statala, regionala y locala; operes dl intelet;
  • s)  sconanza dl ambiënt, dl ecosistem y di bëgns culturai.

(3) Chëstes materies alda pro la legislaziun concorënta: i raporć internazionai dles Regiuns y chi cun l'Uniun europeica; le comerz cun l'èster; la sconanza y la segurëza dl laûr; l’istruziun, tl respet dl'autonomia dles istituziuns scolastiches ater co chëres dl’istruziun y dla formaziun profescionala; les profesciuns; l’inrescida scientifica y tecnologica y le sostëgn dl'inovaziun por i seturs produtifs; la sconanza dla sanité; l’alimentaziun; l’ordinamënt sportif; la proteziun zivila; le govern dl teritore; i porć y i aeroporć zivii; les gran rëis de trasport y de navigaziun; l’ordinamënt dla comunicaziun; la produziun, le trasport y la destribuziun nazionala dl'energia; la previdënza complementara y integrativa; le coordinamënt dla finanza publica y dl sistem tributar; la valorisaziun di bëgns culturai y ambientai y la promoziun y l’organisaziun de ativitês culturales; les casses de sparagn, les casses rurales, les aziëndes de credit a carater regional; i ënć de credit fondiar y agrar a carater regional. Tles materies de legislaziun concorënta ti spétel ales Regiuns le podëi legislatif, ater co por la determinaziun di prinzips fondamentai, resservada ala legislaziun dl Stat. 20)

(4) Ales Regiuns ti spétel le podëi legislatif por dötes les materies nia resservades espressamënter ala legislaziun dl Stat.

(5) Les Regiuns y les Provinzies autonomes de Trënt y de Balsan tol pert, por ći che reverda les materies de süa competënza, ales dezijiuns sön la formaziun di ać normatifs comunitars y se crüzia dl'atuaziun y dl'esecuziun dles acordanzes internazionales y di ać dl'Uniun europeica, tl respet dles normes de prozedöra stabilides dala lege statala, che regolamentëia les modalitês de eserzize dl podëi sostitutif tl caje che al ne gniss fat nia.

(6) Le podëi regolamentar ti speta al Stat tles materies de legislaziun estlusiva, ater co sce deleghè ales Regiuns. Te vigni atra materia ti speta le podëi regolamentar ales Regiuns,  cun la definiziun contestuala di planns d’amortamënt y a condiziun che al vëgnes respetè por le complès di ënć de vigni Regiun l'ecuiliber de bilanz. I Comuns, les Provinzies y les Citês metropolitanes à le podëi regolamentar por ći che reverda la regolamentaziun dl'organisaziun y dl desfiramënt dles funziuns che ti é gnüdes atribuides.

(7) Les leges regionales tol demez vigni impedimënt che tëgn sö la avalianza plëna danter ëi y ëres tla vita soziala, culturala y economica, y sostëgn la avalianza danter ëres y ëi pro l’azès ales inćiaries litales.

(8) La lege regionala ratifichëia les intenüdes dla Regiun cun d’atres Regiuns por le miù eserzize de sües funziuns, inće tres l’individuaziun de organns coletifs.

(9) Tles materies de süa competënza po la Regiun stlüje jö acordanzes cun Stać y intenüdes cun ënć teritoriai de n ater Stat, ti caji y tles formes regolamentades da leges statales. 21)

massimeVerfassungsgerichtshof - Beschluss 7. Juni 2011, Nr. 178 - Frage der Verfassungsmäßigkeit der Abänderung des Art. 1 Absatz 1 Buchstabe c) des LG Nr.10/1983, aufgeworfen vom Obersten Gericht für öffentliche Gewässer – Erhöhung der Konzessionsabgabe für Ableitungen aus öffentlichen Gewässern zur Stromerzeugung – spätere Aufhebung – Rückgabe der Akten
massimeCorte costituzionale - sentenza 19 aprile 2011, n. 165 - Decreto- legge n. 105/2010 (Misure urgenti in materia di energia), convertito in legge dalla l. 129/2010 ? ricorso della Provincia di Trento ? la nuova competenza legislativa concorrente in materia di energia è più favorevole delle previsioni statutarie ? interventi: necessità di un corretto esercizio del potere sostitutivo e del rispetto del raggiungimento di un'intesa.
massimeVerfassungsgerichtshof - Urteil vom 18. April 2011, Nr. 151 - Schutz von Tierarten – allgemeine Einschränkung des Pilzesammelns – Abweichung von den Verboten zur Erhaltung der geschützten Tierarten – Verfahren zum Abschuss bestimmter Arten innerhalb der Schutzgebiete – Aspekte der allumfassenden staatlichen Zuständigkeit im Umweltbereich, bzw. des europäischen ökologischen Netzes Natura 2000: keine direkte Kommunikation zwischen dem Land und der Europäischen Kommission
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 357 del 01.12.2010 - Trento - variazione dell'aliquota IRAP - nuovo art. 73 dello Statuto d'autonomia - determinazione delle quote di tariffa di depurazione del servizio idrico integrato - disciplina della revisione dei prezzi nei contratti di appalto pubblici - rinvio alla disciplina statale
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 45 del 08.02.2010 - Competenza primaria in materia di lavori pubblici di interesse provinciale - obbligo di rispetto del Codice degli appalti (tutela della concorrenza)
massimeT.A.R. di Bolzano - Sentenza N. 285 del 20.08.2007 - Professionisti - geometra - competenza professionale - il limite delle “modeste costruzioni"
massimeT.A.R. di Bolzano - Sentenza N. 213 del 06.06.2007 - Professioni - abrogazione delle tariffe minime - disciplina statale - lavori pubblici di interesse provinciale - compensi per prestazioni professionali - compete alla Provincia autonoma
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 428 del 29.12.2004 - Circolazione stradale - È competenza esclusiva dello Stato anche dopo la riforma del titolo V della Costituzione
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 280 del 28.07.2004 - Ricognizione dei principi fondamentali afferenti le materie di legislazione cocorrente
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 258 del 22.07.2004 - Stipulazione di accordo di cooperazione transfrontaliera nell'ambito del programma comunitario "Interreg III A. Italia - Austria" senza preventiva intesa con il Governo
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 239 del 19.07.2004 - Partecipazione alla formazione di atti normativi comunitari
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 238 del 19.07.2004 - Stipulazione di intese ed accordi con altri stati o con enti territoriali di altri Stati
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 228 del 16.07.2004 - Servizio civile - Facoltà delle Regioni e Province autonome di istituire un proprio servizio civile, distinto da quello nazionale
19)
La lëtra e) dl art. 117, coma 2 é gnü integrè insciö dal art. 3, coma 1, lëtra a) dla lege costituzionala di 20 d’aurì dl 2012, n. 1.
20)
L'art. 117, coma 3 é gnü mudé insciö dal art. 3, coma 1, lëtra b) dla lege costituzionala di 20 d’aurì dl 2012, n. 1.
21)
L'art. 117 é gnü sostituì dal art. 3 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 118

(1) Les funziuns aministratives ti vëgn atribuides ai Comuns, ater co sce ares ti vëgn surandades a Provinzies, Citês metropolitanes, Regiuns y Stat, sön la basa di prinzips de sussidiarieté, desfarenziaziun y adeguatëza, por assiguré so eserzize unitar.

(2) I Comuns, les Provinzies y les Citês metropolitanes à sües funziuns aministratives y chëres surandades cun lege statala o regionala, aladô dles competënzes che alda laprò.

(3) La lege statala regolamentëia les formes de coordinamënt danter le Stat y les Regiuns tles materies odüdes danfora dales lëtres b) y h) dl coma 2 dl articul 117, sciöche inće les formes de intenüda y coordinamënt tl ćiamp dla sconanza di bëgns culturai.

(4) Le Stat, les Regiuns, les Citês metropolitanes, les Provinzies y i Comuns sostëgn la scomenciadia autonoma di zitadins, singui y assozià, por le desfiramënt de ativitês de interès general, sön la basa dl prinzip de sussidiarieté. 22)

22)
L'art. 118 é gnü sostituì dal art. 4 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 119   delibera sentenza

(1) I Comuns, les Provinzies, les Citês metropolitanes y les Regiuns à l’autonomia finanziara por les entrades y les spëises, tl respet dl ecuiliber di bilanc che alda laprò y dëida garantì l'osservanza di vincui economics y finanziars che vëgn dal ordinamënt dl'Uniun europeica. 23)

(2) I Comuns, les Provinzies, les Citês metropolitanes y les Regiuns à ressurses autonomes. Ai stabilësc y aplichëia sü tribuć y sües entrades, a öna cun la Costituziun y aladô di prinzips de coordinamënt dla finanza publica y dl sistem tributar. Ai partezipëia ales entrades di tribuć statai che reverda so teritore.

(3) La lege dl Stat istituësc n fonds d’avaliaziun, zënza vincui de destinaziun, por i raiuns cun na mëndra capazité fiscala por abitant.

(4) Les ressurses che vëgn dales fontanes preodüdes dai comesc dessura ti conzed ai Comuns, ales Provinzies, ales Citês metropolitanes y ales Regiuns de finanzié daldöt les funziuns publiches a d’ëres atribuides.

(5) Por sostignì le svilup economich, la coejiun y la solidarieté soziala, por tó demez les desvalianzes economiches y soziales, por sostignì l’eserzize efetif di dërć dla porsona, o por ademplì fins desvalis dal eserzize normal de sües funziuns, destinëia le Stat ressurses implü y fej intervënć speziai a bëgn de certi Comuns, certes Provinzies, certes Citês metropolitanes y certes Regiuns. 24)

(6) I Comuns, les Provinzies, les Citês metropolitanes y les Regiuns à n so patrimone, atribuì aladô di prinzips generai determinà dala lege statala. Ai po ma s’indebité por finanzié spëises de investimënt. Al é stlüt fora vigni garanzia da pert dl Stat por i debić che ai à fat. 25)

massimeCorte costituzionale - sentenza del 26 marzo 2014, n. 72 - Decreto legge 31 maggio 2010, n. 78 (Misure urgenti in materia di stabilizzazione finanziaria e di competitività economica), convertito nella legge 30 luglio 2010, n. 122 – previsione di limiti puntuali a specifiche voci di spesa – applicabilità alla Provincia di Bolzano in quanto principi di coordinamento della finanza pubblica
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 425 del 29.12.2004 - Ricorso all'indebitamento per il finanziamento di spese di investimento Disciplina si applica alle autonomie speciali
23)
L'art. 119, coma 1 é gnü integrè dal art. 4, coma 1, lëtra a) dla lege costituzionala di 20 d’aurì dl 2012, n. 1.
24)
L'art. 119, coma 6 e gnü integrè dal art. 4, coma 1, lëtra b) dla lege costituzionala di 20 d’aurì dl 2012, n. 1.
25)
L'art. 119 é gnü sostituì dal art. 5 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 120  delibera sentenza

(1) La Regiun ne po nia istituì dac de importaziun o esportaziun o transiamënt danter les Regiuns, no adotè provedimënć che tëgn sö a val’ moda la zircolaziun lëdia dles porsones y dles cosses danter les Regiuns, no limité l'eserzize dl dërt de laurè indlunch tl teritore nazional.

(2) Le Govern po agì impede i organns dles Regiuns, dles Citês metropolitanes, dles Provinzies y di Comuns, sce al ne vëgn nia tignì ite les normes y i tratać internazionai, o les normes comunitares, o tl caje de gran pericul por l'ordinn y la segurëza publica, o sce al va debojëgn por sconè l'unité iuridica o l'unité economica, y dantadöt i sorvisc essenziai che reverda i dërć zivii y soziai, zënza tignì cunt di confins teritoriai di governs locai. La lege definësc les prozedöres por garantì che i podëis sostitutifs vëgnes eserzità tl respet dl prinzip de sussidiarieté y dl prinzip de colaboraziun loiala. 26)

massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 236 del 19.07.2004 - Conferimento di funzioni ai Comuni - Potere sostitutivo del Governo - Funzioni del Commissario del Governo
26)
L'art. 120 é gnü sostituì dal art. 6 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 121

(1) I organns dla Regiun é: le Consëi regional, la Junta y so Presidënt.

(2) Le Consëi regional eserzitëia i podëis legislatifs atribuis ala Regiun y les atres funziuns che ti é gnüdes surandades dala Costituziun y dales leges. Al po fà propostes de lege ales Ćiamenes.

(3) La Junta regionala é l’organn esecutif dles Regiuns.

(4) Le Presidënt dla Junta rapresentëia la Regiun; al manajëia la politica dla Junta y nen é responsabl; al promulghëia les leges y emanëia i regolamënć regionai; al manajëia les funziuns aministratives delegades dal Stat ala Regiun, se conforman ales istruziuns dl Govern dla Republica. 27)

27)
L'art. 121 é gnü mudé dal art. 1 dla lege costituzionala di 22 de novëmber dl 1999, n. 1.

Art. 122

(1) Le sistem de lîta y i caji de ilitabilité y de incompatibilité dl Presidënt y di atri componënć dla Junta regionala, sciöche inće di aconsiadus regionai, vëgn regolamentà cun lege dla Regiun ti limić di prinzips fondamentai stabilis cun lege dla Republica, che stabilësc inće la dorada di organns litai.

(2) Degügn ne po fà pert tl medemo tëmp de n Consëi o na Junta regionala y de öna dles Ćiamenes dl Parlamënt, de n ater Consëi o de n’atra Junta regionala, o dl Parlamënt europeich.

(3) Le Consëi lîta danter sü componënć n Presidënt y n ofize de presidënza.

(4) I aconsiadus regionai ne po nia gnì cherdà a respogne por les minunghes portades dant y les usc dades tl eserzize de sües funziuns.

(5) Le Presidënt dla Junta regionala vëgn lité cun lîta universala y direta, ater co sce le statut regional stabilësc val’ d’ater. Le Presidënt lité nominëia y revochëia i componënć dla Junta. 28)

28)
L'art. 122 é gnü sostituì dal art. 2 dla lege costituzionala di 22 de novëmber dl 1999, n. 1.

Art. 123

(1) Vigni Regiun à n statut che determinëia, a öna cun la Costituziun, süa forma de govern y sü prinzips fondamentai de organisaziun y funzionamënt. Le statut regolëia l’eserzize dl dërt de scomenciadia y referendum sön leges y provedimënć aministratifs dla Regiun y la publicaziun dles leges y di regolamënć regionai.

(2) Le statut vëgn aprovè y mudé dal Consëi regional cun lege aprovada cun la maioranza assoluta de sü componënć, cun döes deliberaziuns adotades öna indô l’atra cun na palsa de altamo dui mëisc danterite. Por chësta lege ne val nia debojëgn dl sigil da pert dl Comissar dl Govern. Le Govern dla Republica po promöie la chestiun de legitimité costituzionala sön i statuć regionai dan la Curt costituzionala, te trënta dis da süa publicaziun.

(3) Le statut vëgn sotmetü a referendum popolar, sce n cincantejimo di litadus dla Regiun o n cuinto di componënć dl Consëi regional se le damana, te trëi mëisc da süa publicaziun. Le statut sotmetü a referendum ne vëgn nia promulghè, sce al ne vëgn nia aprovè cun la maioranza dles usc varëntes.

(4) Te vigni Regiun regolamentëia le statut le Consëi dles autonomies locales sciöche organn de consultaziun danter la Regiun y i ënć locai. 29)

29)
L'art. 123 é gnü sostituì dal art. 3 dla lege costituzionala di 22 de novëmber dl 1999, n. 1, y daldô integrè dal art. 7 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 124 30)

30)
L'art. 124 é gnü abroghè dal art. 9 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 125  delibera sentenza

(1)31)

(2) Tla Regiun vëgnel istituì organns de iustizia aministrativa de pröm degré, aladô dl ordinamënt stabilì tres lege dla Republica. Al po inće gnì istituì seziuns che n’à nia la sënta tl capolüch dla Regiun.

massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 242 del 28.04.1989 - Annullamento straordinario degli atti amministrativi delle Regioni e Province autonome da parte del Governo - Potere di indirizzo e coordinamento dell'attività amministrativa delle Regioni - Interesse nazionale alla tutela delle minoranze linguistiche locali - Poteri del Commissario del Governo
massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 229 del 21.04.1989 - Annullamento straordinario degli atti amministrativi delle Regioni e delle Province autonome da parte del Governo, a tutela dell'unità dell'ordinamento
31)
Le coma 1 é gnü abroghè dal art. 9 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 126

(1) Cun decret motivé dl Presidënt dla Republica vëgnel desponü la descomposiziun dl Consëi regional y la destituziun dl Presidënt dla Junta che à cometü aziuns cuntra la Costituziun o violaziuns pesoćes cuntra la lege. La descomposiziun y la destituziun po inće gnì desponüdes por rajuns de segurëza nazionala. Le decret vëgn adotè do avëi aldì na Comisciun de deputać y senaturs metüda adöm por les chestiuns regionales aladô dles modalitês stabilides cun lege dla Republica.

(2) Le Consëi regional po detlarè la desfidënza ti confrunć dl Presidënt dla Junta tres moziun motivada, sotescrita da altamo n cuinto de sü componënć, y aprovada por apel nominal cun la maioranza assoluta di componënć. La moziun po impormò gnì metüda en discusciun trëi dis do la presentaziun.

(3) L’aprovaziun dla moziun de desfidënza ti confrunć dl Presidënt dla Junta lité cun lîta universala y direta, sciöche inće süa destituziun, so impedimënt permanënt, süa mort o sües demisciuns volontares, porta pro ales demisciuns dla Junta y ala descomposiziun dl Consëi. Te vigni caje à les demisciuns contestuales dla maioranza di componënć dl Consëi la medema faziun. 32)

32)
L'art. 126 é gnü sostituì dal art. 4 dla lege costituzionala di 22 de novëmber dl 1999, n. 1.

Art. 127

(1) Le Govern po promöie la chestiun de legitimité costituzionala dan la Curt costituzionala, te sessanta dis da süa publicaziun, sce al arata che na lege regionala vais sura la competënza dla Regiun fora.

(2) La Regiun po promöie la chestiun de legitimité costituzionala dan la Curt costituzionala, te sessanta dis dala publicaziun dla lege o dl at che à valur legal, sce ara arata che na lege o n at che à valur legal dl Stat o de n'atra Regiun vais cuntra süa competënza. 33)

33)
L'art. 127 é gnü sostituì dal art. 8 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 128 34)

34)
L'art. 128 é gnü abroghè dal art. 9 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 129 35)

35)
L'art. 129 é gnü abroghè dal art. 9 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 130 36)

36)
L'art. 130 é gnü abroghè dal art. 9 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 131

(1) Al vëgn costituì chëstes Regiuns:

  1. Piemonte;
  2. Valle d’Aosta;
  3. Lombardia;
  4. Trentin-Südtirol;
  5. Veneto;
  6. Friuli Venezia Giulia;
  7. Liguria;
  8. Emilia-Romagna;
  9. Toscana;
  10. Umbria;
  11. Marche;
  12. Lazio;
  13. Abruzzo;
  14. Molise; 37)
  15. Campania;
  16. Puglia;
  17. Basilicata;
  18. Calabria;
  19. Sicilia;
  20. Sardegna.
37)
La costituziun dl Molise sciöche regiun a pert é gnüda desponüda dala lege costituzionala di 27 de dezëmber dl 1963, n. 3.

Art. 132  delibera sentenza

(1) Cun lege costituzionala pon, do avëi aldì i Consëis regionai, despone la fujiun de Regiuns che é bele o la creaziun de Regiuns nöies cun altamo n miliun de abitanć, sce tan de Aconsiadus comunai da rapresentè altamo n terzo dles popolaziuns interessades se le damana, y la proposta vëgn aprovada cun referendum dala maioranza dles popolaziuns.

(2) An po ti conzede ales Provinzies y ai Comuns che se le damana che ai vëgnes destacà da na Regiun y agregà a n’atra cun l'aprovaziun dla maioranza dles popolaziuns dla Provinzia o dles Provinzies interessades y dl Comun o di Comuns interessà, manifestada tres referendum y cun lege dla Republica, do avëi aldì i Consëis regionai. 38)

massimeCorte costituzionale - Ordinanza N. 11 del 10.01.2011 - Variazioni territoriali - aggregazione di tre Comuni veneti alla Regione T.-AA. - referendum favorevole - mancata presentazione da parte del Ministro per l'interno del necessario disegno di legge - inammissibilità
massimeCorte costituzionale - Ordinanza N. 264 del 07.07.2010 - Passaggio di un comune dal Veneto alla Regione T.-AA. - inammissibilità di un ricorso per conflitto di attribuzione tra “poteri dello Stato" presentato da un comune
38)
Le coma 2 é gnü mudé dal art. 9 dla lege costituzionala di 18 d’otober dl 2001, n. 3.

Art. 133

(1) La mudaziun dles zircoscriziuns provinziales y la istituziun de Provinzies nöies te na Regiun, vëgn stabilides cun leges dla Republica sön scomenciadia di Comuns, do avëi aldì la Regiun instëssa.

(2) La Regiun po costituì te so raiun Comuns nüs y mudé sües zircoscriziuns y denominaziuns cun sües leges, do avëi aldì les popolaziuns interessades.

TITUL VI
Garanzies costituzionales

SEZIUN I
La Curt costituzionala

Art. 134

(1) La Curt costituzionala iudichëia:

sön stritaries che reverda la legitimité costituzionala dles leges y di ać che à forza legala dl Stat y dles Regiuns;

sön i conflić de atribuziun danter i podëis dl Stat y sön chi danter le Stat y les Regiuns, y danter les Regiuns;

sön les plüres cuntra le Presidënt dla Republica, a norma dla Costituziun. 39)

39)
L'art. 134 é gnü mudé dal art. 2 dla lege costituzionala di 16 de jenà dl 1989, n. 1.

Art 135

(1) La Curt costituzionala é metüda adöm da chinesc vicars nominà por n terzo dal Presidënt dla Republica, por n terzo dal Parlamënt te na sentada coletiva y por n terzo dales magistratöres plü altes ordinares y aministratives.

(2) I vicars dla Curt costituzionala vëgn chiris fora danter i magistrać, inće en ponsiun, dles iurisdiziuns plü altes ordinares y aministratives, i professurs ordinars dles universitês de materies iuridiches y i avocać che à n’esperiënza profescionala de vint agn.

(3) I vicars dla Curt costituzionala vëgn nominà por nü agn, pian ia dal dé che ai dà joramënt, y ne po nia gnì nominà ćiamò n iade.

(4) Canche le terminn toma destoma la inćiaria y l’eserzize dles funziuns dl vicar costituzional.

(5) La Curt lîta danter sü componënć, aladô dles normes stabilides dala lege, le Presidënt che romagn en ćiaria trëi agn alalungia y che po gnì lité danü, tl respet a vigni moda di terminns de tomanza dl’inćiaria de vicar.

(6) L’inćiaria de vicar dla Curt ne va nia a öna cun chëra de comëmber dl Parlamënt, de n Consëi regional, cun l’eserzize dla profesciun de avocat y cun vigni atra inćiaria o funziun dada dant dala lege.

(7) Pro les prozedöres de plüra cuntra le Presidënt dla Republica vëgnel cherdè, dlungia i vicars ordinars dla Curt, sëdesc comëmbri trać ala niza da na lista de zitadins che à i recuisić por gnì lità sciöche senaturs, che le Parlamënt mët sö vigni nü agn tres lîta cun les medemes modalitês stabilides por la nominaziun di vicars ordinars. 40)

40)
L'art. 135 é gnü sostituì dal art. 1 dla lege costituzionala di 22 de novëmber dl 1967, n. 2; le coma 7 é gnü mudé daldô dal art. 2 dla lege costituzionala di 16 de jenà dl 1989, n. 1.

Art. 136  delibera sentenza

(1) Sce la Curt detlarëia l’ilegitimité costituzionala de na norma de lege o de n at che à forza legala, ne n’à la norma plü degöna faziun dal dé do la publicaziun dla dezijiun.

(2) La dezijiun dla Curt vëgn publicada y ti vëgn comunicada ales Ćiamenes y ai Consëis regionai interessà, a na moda che ai se crüzies aladô dles formes costituzionales, sce ai arata che al vais debojëgn.

massimeCorte costituzionale - Sentenza N. 350 del 29.11.2010 - Rifiuti - disciplina provinciale dell'iscrizione all'Albo nazionale dei gestori ambientali

Art. 137

(1) Na lege costituzionala stabilësc les condiziuns, les formes, i terminns de proponibilité di iudizi de legitimité costituzionala y les garanzies d’independënza di vicars dla Curt.

(2) Cun lege ordinara vëgnel stabilì les atres normes che va debojëgn por la Costituziun y le funzionamënt dla Curt.

(3) Cuntra les dezijiuns dla Curt costituzionala ne vëgnel nia conzedü da fà recurs.

SEZIUN II
Revijiun dla Costituziun. Leges costituzionales

Art. 138

(1) Les leges de revijiun dla Costituziun y les atres leges costituzionales vëgn adotades da vigni Ćiamena cun döes deliberaziuns, fates öna indô l’atra, cun na palsa de altamo trëi mëisc danterite, y aprovades cun la maioranza assoluta di componënć de vigni Ćiamena tla secunda votaziun.

(2) Chëstes leges vëgn sotmetüdes a referendum popolar, sce n cuinto di comëmbri de öna na Ćiamena, o cincëntmile litadus, o cin Consëis regionai se le damana, te trëi mëisc da süa publicaziun. La lege sotmetüda a referendum ne vëgn nia promulgada, sce ara ne vëgn nia aprovada cun la maioranza dles usc varëntes.

(3) Al ne vëgn nia tignì le referendum, sce la lege é gnüda aprovada tla secunda votaziun da vigni Ćiamena cun la maioranza de dui terzi de sü componënć.

Art. 139

(1) La forma republicana ne po nia ester oget de na revijiun costituzionala.

DESPOSIZIUNS TRANSITORES Y FINALES

I

(1) Cun la jüda en forza dla Costituziun eserzitëia le Surastant dl Stat provisore les funziuns de Presidënt dla Republica y surantol chësc titul.

II

(1) Sce al ne n’é nia gnü costituì düć i Consëis regionai ala data dla lîta dl Presidënt dla Republica, tol ma i componënć dles döes Ćiamenes pert ala lîta.

III

(1) Por la pröma composiziun dl Senat dla Republica vëgnel nominé cun decret dl Presidënt dla Republica senaturs, i deputać dl’Assemblea Costituënta che à i recuisić de lege por deventè senaturs y che:

  1. é stà presidënć dl Consëi di ministri o de Assemblees legislatives;
  2. à fat pert dl Senat deslié é gnüs lità altamo trëi iadi, cumpedan laprò la litaziun pro l’Assemblea Costituënta;
  3. é gnüs detlarà tomà tla sentada dla Ćiamena di deputać di 9 de novëmber dl 1926;
  4. à paié jö la pëna de retlujiun de altamo cin agn do na condana dl tribunal spezial fascista por la defenüda dl Stat.

(2) Al vëgn inće nominé senaturs, cun decret dl Presidënt dla Republica, i componënć dl Senat deslié che à fat pert dla Consulta Nazionala.

(3) An po renunzié al dërt de gnì nominà senaturs dan la firma dl decret de nominaziun. L’azetaziun dla candidatöra pro les lîtes politiches comporta la renunzia al dërt de nominaziun a senatur.

IV

(1) Por la pröma lîta dl Senat vëgn le Molise conscidré sciöche Regiun a pert, cun le numer de senaturs che ti speta aladô de süa popolaziun.

V

(1) La desposiziun dl Articul 80 dla Costituziun por ći che reverda i tratać internazionai che porta pro a groaries finanziares o mudamënć de lege, à faziun dala data de convocaziun dles Ćiamenes.

VI

(1) Tl tëmp de cin agn dala jüda en forza dla Costituziun vëgnel revijioné i organns de iurisdiziun speziai che é atualmënter, ater co les iurisdiziuns dl Consëi de Stat, la Curt di cunć y i Tribunai militars.

(2) Te n ann dala medema data vëgnel realisé cun lege le reordinamënt dl Tribunal militar plü alt en referimënt al Articul 111.

VII

(1) Ćina che al ne vëgn nia emanè la lege nöia sön l’ordinamënt iudiziar en conformité ala Costituziun, osservëion inant les normes dl ordinamënt varënt.

(2) Ćina che la Curt costituzionala ne mët nia man süa ativité, vëgn la dezijiun sön les stritaries dades dant tl Articul 134 tuta tles formes y ti limić dles normes varëntes dan la jüda en forza dla Costituziun.

(3)41)

41)
Le coma 3 é gnü abroghè dal art. 7 dla lege costituzionala di 22 de novëmber dl 1967, n. 2.

VIII

(1) Les lîtes di Consëis regionai y di organns da lité dles aministraziuns provinziales vëgn scrites fora te n ann dala jüda en forza dla Costituziun.

(2) Leges dla Republica regolëia por vigni ran dla Aministraziun publica le passaje dles funziuns statales surandades ales Regiuns. Ćina che an ne s’à nia cruzié de reordiné y partì sö les funziuns aministratives danter i ënć locai, ti romàgnel ales Provinzies y ai Comuns les funziuns che ai eserzitëia atualmënter y les atres, de chëres che les Regiuns ti deleghëia l’eserzize.

(3) Leges dla Republica regolëia le passaje ales Regiuns de funzionars y dependënć dl Stat, inće dles aministraziuns zentrales, che va debojëgn aladô dl ordinamënt nü. Por la formaziun de sü ofizi mëss les Regiuns tó so personal da chël dl Stat y di ënć locai, ater co te caji de bojëgn.

IX

(1) La Republica adatëia sües leges ai bojëgns dles autonomies locales y ala competënza legislativa surandada ales Regiuns, te trëi agn dala jüda en forza dla Costituziun.

X

(1) Ala Regiun dl Friuli Venezia Giulia, odüda danfora dal Articul 116, ti vëgnel apliché provisoriamënter les normes generales dl Titul V dla secunda pert, tl respet dla sconanza dles mendranzes linguistiches en conformité al articul 6.

XI

(1) Tl tëmp de cin agn dala jüda en forza dla Costituziun pon formè cun leges costituzionales d’atres Regiuns mudan la lista preodüda dal Articul 131, inće sce al n’é nia les condiziuns damanades dal pröm coma dl Articul 132, mo tl respet dl dovëi de aldì les popolaziuns interessades.

XII

(1) Al é proibì da reorganisé sot a ći forma co mai le partì fascista deslié.

(2) Desvian dal Articul 48 vëgnel stabilì cun lege, por alplü cin agn dala jüda en forza dla Costituziun, i limić temporanns dl dërt de lîta y de litabilité por i capi responsabli dl rejim fascista.

XIII

(1) [I comëmbri y i descendënć de Ćiasa Savoia ne n’é nia litadus y ai ne po no surantó inćiaries publiches, no inćiaries litales.] 42)

(2) [Ai ex resc de Ćiasa Savoia, a sües fomenes y a sü descendënć ëi ti él proibì da gnì y sojornè tl teritore nazional. ] 42)

(3) I bëgns sön le teritore nazional di ex resc de Ćiasa Savoia, de sües fomenes y de sü descendënć ëi, ti va al Stat. I trasferimënć y les costituziuns de dërć reai sön chisc bëgns, realisà do i 2 de jügn dl 1946, ne vel nia.

42)
I comesc 1 y 2 ne vel nia plü pian ia dala data de jüda en forza dla lege costituzionala di 23 d’otober dl 2002, n. 1.

XIV

(1) I titui nobiliars ne vëgn nia reconesciüs.

(2) I predicać di titui nobiliars che gnô bele adorà dan i 28 d’otober dl 1922, vel sciöche pert dl inom.

(3) L'Ordinn maurizian vëgn mantignì sciöche ënt d’ospedal y funzionëia aladô dles manires stabilides dala lege.

(4) La lege regolëia la sopresciun dla Consulta araldica.

XV

(1) Cun la jüda en forza dla Costituziun vëgn le decret legislatif lüchtenenzial di 25 de jügn dl 1944, n. 151 sön l’ordinamënt provisore dl Stat, mudé te lege.

XVI

(1) Tl tëmp de n ann dala jüda en forza dla Costituziun vëgnel invié ia la revijiun y le coordinamënt cun chësta dles leges costituzionales da denant, che ne n’é nia gnüdes abrogades esplizitamënter o implizitamënter ćina śëgn.

XVII

(1) L’Assemblea Costituënta gnarà cherdada ite da so Presidënt por deliberé, ćina ai 31 de jenà dl 1948, sön la lege por la lîta dl Senat dla Republica, sön i statuć regionai speziai y sön la lege por la stampa.

(2) L’Assemblea Costituënta po gnì convocada ćina al dé dles lîtes dles Ćiamenes nöies, sce al va debojëgn de deliberé ti ćiamps surandà a süa competënza dai articui 2, pröm y secundo coma, y 3, pröm y secundo coma, dl decret legislatif di 16 de merz dl 1946, n. 98.

(3) Te chësc tëmp romagn les Comisciuns permanëntes tl’inćiaria. Chëres legislatives ti ortiëia inant al Govern i dessëgns de lege che ti é gnüs menà cun laprò osservaziuns y propostes de emendamënć, sce al va debojëgn.

(4) I deputać po ti presentè interogaziuns cun domanda de resposta scrita al Govern.

(5) L’Assemblea Costituënta vëgn cherdada ite, aladô dl secundo coma de chësc articul, da so Presidënt sön domanda motivada dl Govern o de altamo duicënt deputać.

XVIII

(1) Chësta Costituziun vëgn promulgada dal Surastant provisore dl Stat tl tëmp de cin dis da süa aprovaziun da pert dl’Assemblea Costituënta y va en forza al pröm de jenà dl 1948.

(2) Le test dla Costituziun vëgn dè jö tl salf comunal de vigni Comun dla Republica y romagn metü fora dailò tratan döt le 1948, acioche vigni zitadin pois ti ćiarè.

(3) La Costituziun cun le sigil dl Stat gnarà metüda pro la Racoiüda ofiziala dles leges y di decreć dla Republica.

(4) La Costituziun messarà gnì osservada fedelmënter sciöche Lege fondamentala dla Republica da düć i zitadins y dai organns dl Stat.

indice